• 26/01/2026

Nasilje prema ženama kao društveni mehanizam kontrole: Studija C.L. Yodanis i srpski kontekst

PODELI:

Studija Carrie L. Yodanis „Gender Inequality, Violence Against Women, and Fear“ (2004)[1] predstavlja jedno od ključnih empirijskih utemeljenja feminističkog strukturalnog pristupa nasilju prema ženama. Polazeći od komparativne analize više zemalja, Yodanis pokazuje da nasilje prema ženama nije prvenstveno rezultat individualnih patologija, „kulture nasilja“ ili privatnih odnosa moći, već direktna posledica sistemske rodne nejednakosti ugrađene u društvene, političke i ekonomske strukture.

Jedan od centralnih nalaza studije jeste da viši nivoi rodne nejednakosti — merene kroz ograničen politički uticaj žena, slabiju ekonomsku autonomiju i niži stepen institucionalne zaštite — koreliraju sa višim stopama nasilja prema ženama, ali i sa izraženijim osećajem straha među ženama uopšte, uključujući i one koje nisu imale direktno iskustvo nasilja. Time Yodanis pomera fokus sa nasilja kao pojedinačnog događaja na nasilje kao društveni mehanizam kontrole.

Strah se u ovom okviru pojavljuje kao ključna kategorija. Prema Yodanis, nasilje prema ženama funkcioniše disciplinujuće: ono proizvodi „naučeni oprez“, ograničava slobodu kretanja, utiče na donošenje svakodnevnih odluka i sužava učešće žena u javnom i političkom životu. Ovaj nalaz ima snažnu analitičku vrednost za razumevanje konteksta Srbije, gde su medijski izuzetno vidljivi slučajevi femicida, višestrukog porodičnog nasilja i institucionalnih propusta često praćeni senzacionalističkim izveštavanjem, ali bez sistemskih posledica po odgovorne institucije.

U Srbiji, ovakav obrazac proizvodi dvostruki efekat: s jedne strane, žene razvijaju duboko ukorenjen osećaj nesigurnosti i nepouzdanja u institucije; s druge strane, nasilje se normalizuje kroz narative koji ga predstavljaju kao „porodičnu tragediju“, „izolovani incident“ ili posledicu individualnog ponašanja žrtve. Time se potvrđuje teza Yodanis  da nasilje opstaje i reprodukuje se upravo u društvima u kojima rodna hijerarhija ostaje neupitna.

Dodatni značaj ove studije ogleda se u njenoj implicitnoj kritici formalnog legalizma. Iako zakonski okvir može postojati, on sam po sebi nije dovoljan da smanji nasilje ukoliko nije praćen stvarnom redistribucijom moći i odgovornosti. Srbija predstavlja jasan primer ove disonance: i pored postojanja Zakona o sprečavanju nasilja u porodici i drugih normativnih mehanizama, institucionalna praksa ostaje selektivna, spora i često reaktivna, dok se preventivni aspekti sistematski zanemaruju.

Posebno relevantan aspekt ove analize za kontekst Srbije jeste odnos između nasilja prema ženama i položaja feminizma u javnom diskursu. U društvima sa izraženom rodnom nejednakošću, feminističke ideje se često predstavljaju kao pretnja „tradicionalnim vrednostima“, dok se žene koje javno govore o nasilju delegitimišu, stigmatizuju ili targetiraju. Teorijska postavka Yodanis omogućava da se napadi na feministkinje i braniteljke ljudskih prava u Srbiji razumeju ne kao izdvojeni incidenti, već kao deo šireg obrasca društvene kontrole.

U tom smislu, nasilje prema ženama i nasilje prema feministkinjama nisu odvojeni fenomeni, već kontinuum. Dok se jedno odvija pretežno u privatnoj sferi, drugo se manifestuje u javnom prostoru kroz pretnje, kampanje blaćenja, institucionalne pritiske i pokušaje ućutkivanja. Obe forme nasilja imaju istu funkciju: održavanje postojećeg rodnog poretka i obeshrabrivanje otpora.

Zaključno, ova studija pruža snažan teorijski okvir za razumevanje situacije u Srbiji, ukazujući da se smanjenje nasilja prema  ženama ne može postići bez suštinskog jačanja rodne ravnopravnosti, političke moći žena i legitimizacije feminističkih glasova u javnoj sferi. Njeni nalazi potvrđuju da borba protiv nasilja prema ženama nije samo pitanje zaštite pojedinačnih žrtava, već duboko političko pitanje koje zahteva transformaciju društvenih odnosa moći.

U tom kontekstu, feminističke organizacije i braniteljke ljudskih prava predstavljaju ključne aktere društvene promene, ali i grupe koje su, upravo zbog te uloge, izložene povećanim rizicima. Ova studija tako ne samo da objašnjava uzroke nasilja, već implicitno ukazuje i na cenu koju plaćaju one koje se tom nasilju sistemski suprotstavljaju.

[1] Dostupno na: https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0886260504263868